ترکیه و برزیل عنوان اعضای غیر دائم در شورای امنیت سازمان ملل حاضر هستند. این دو کشور با هر گونه اقدام قهری مخالفت می‌کنند و می‌خواهند در صحنه سیاست بین‌الملل نقش واسطه را به عهده بگیرند.

تصمیم مشترک ترکیه و برزیل، دوباره مطرح کردن پروژه تبادل اورانیوم غنی شده است که در ماه اکتبر سال ۲۰۰۹ از سوی قدرت‌های بزرگ و زیر نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به ایران پیشنهاد شده بود. این پیشنهاد، که نقطه اوج تلاش‌های امریکا برای کاهش دادن تنش در خاورمیانه بود، از سوی تهران، که قصد تصحیح بعضی از مواردش را دارد، رد شده بود.

این پیشنهاد، تخلیه قسمت عمده اورانیوم غنی شده ایران (در مجموع ۱۲۰۰ کیلوگرم از تقریبا ۱۶۰۰ کیلوگرم در آن زمان) در یک سال را مطرح می‌کرد. اورانیوم می‌بایست به سمت خارج (روسیه، و بعد فرانسه) فرستاده شود تا به سوخت هسته‌ای برای راکتورهای تحقیقاتی تهران تبدیل شود. داوود اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه روز دوشنبه ۱۹ آوریل به تهران رفت و بعد از سفر، از «تغییری در خط مشی» ایران در موضوع تبادل اورانیوم پرده برداشت. لولا داسیلوا رئیس جمهور برزیل قرار است در اواسط ماه مِه به ایران سفر کند. به نقل از دیپلمات‌ها، در ماه نوامبر سال ۲۰۰۹ وی با به حضور پذیرفتن محمود احمدی‌نژاد رابطه‌ای شخصی با وی برقرار کرده بود. در حالی که سرکوب پلیس ایران علیه معترضان به انتخاب دوباره رئیس جمهور ایران خشم همگان را برانگیخته بود، داسیلوا پیش از این نیز آشکارا از احمدی نژاد حمایت کرده بود.

پیشنهاد درباره اورانیوم آیا می‌تواند دوباره احیا شود؟ ایران هم‌چنان مشغول تحمیل شرایطی متفاوت با شرایط توافق‌نامه ارائه شده در ماه اکتبر سال ۲۰۰۹ از سوی IAEA است. فرانسه هم، با توجه به آن‌که ایران در ماه فوریه شروع به تولید اورانیوم با خلوص ۲۰٪ کرده است و به درصد خلوص در مصارف نظامی نزدیک می‌شود و هم‌اکنون صاحب ذخیره‌ای ۲۰۰۰ کیلوگرمی از اورانیوم است، تاکید می‌کند که مفاد توافق‌نامه نمی‌تواند بی‌تغییر بماند. به زبان دیگر، شرایط دیگر جور نیست تا ایران را ظرف یک سال از امکان تولید مواد اتمی برای ماشین هسته‌ای محروم کرد.

برای پاریس این تغییر موضع تنها مانوری جدید برای به تاخیر انداختن مسائل در آستانه تحریم‌های جدید است- تاکتیکی که برزیل و ترکیه به آن با ساده دلی دل بسته‌اند.

اما موضع امریکا در این مساله کمی متفاوت است. روز دوشنبه سخنگوی دولت امریکا، فیلیپ کرولی در حالی که تاکید می‌کرد که این پیشنهاد «نیازمند بازبینی است»، اعلام کرد:«ایالات متحده در صورتی‌که ایران بخواهد، همیشه به این پیشنهاد علاقه‌مند بوده است». فردای همان روز، همان سخنگو در حالی‌که نتیجه و اثرش را محدود توصیف می‌کرد، از تلاش‌های میانجی‌گرانه ترکیه تشکر کرد. آقای کرولی افزود: «باید ایران هم به مذاکره جدی علاقه‌مند باشد و این همان چیزی است که ماه‌ها کمبودش حس می‌شود».

دولت اوباما از سال ۲۰۰۹ بسیار بر نزدیکی با ترکیه به عنوان مخاطبی ممتاز در دنیای مسلمان و در خاورمیانه سرمایه‌گذاری کرده است. از آن طرف فرانسه نیز با برزیل طرح «شراکتی استراتژیک» ریخته‌ است. به این ترتیب فعالیت دیپلماتیک ترکیه و برزیل در پرونده هسته‌ای ایران توانایی غربی‌ها در تحمیل نقطه نظرهایشان به کشورهای «در حال توسعه» را نشان خواهد داد.

برزیل و ترکیه از زمان نشست هسته‌ای برگزار شده از سوی باراک اوباما در واشنگتن در روزهای ۱۲ و ۱۳ آوریل با یکدیگر هماهنگ شده‌اند. در حاشیه نشست گروه BRIC (برزیل، روسیه، هند، چین) که در روزهای پس از آن در برازیلیا برگزار شد مشورت‌ها ادامه پیدا کردند. برزیل و ترکیه در این نقطه نظر یکی هستند که به تهدید هسته‌ای ایران آن قدر که غربی‌ها جدیش می‌گیرند، اهمیت نمی‌دهند. نخست وزیر ترکیه، رجب طيب اردوغان، اتهاماتی که علیه ایران وجود دارد که بر اساس آن این کشور به دنبال سلاح هسته‌ای است، «شایعه» خواند. رئیس جمهور برزیل مدام تکرار می‌کند که «راه‌های برگشت ایران را نباید بست» و حق این کشور برای توسعه صنعت هسته‌ای باید محترم شناخت شود. ملاحظات اقتصادی هم نقش مهمی در موضع‌گیری ترکیه بازی می‌کنند. ایران دومین تامین کننده گاز طبیعی ترکیه بعد از روسیه است.

برزیل انگیزه‌های گوناگونی در این میان دارد. رییس جمهور لولا داسلیوا که دوره ریاست جمهوریش امسال به پایان می‌رسد و کشورش در شورای امنیت سازمان ملل عضو است، قصد دارد کشورش را در میان کشورهای «جنوب» روبروی کشورهای توسعه یافته شمال نگاه دارد. برزیل هم بلندپروازی‌های هسته‌ای خودش را دارد. از سال ۲۰۰۹ این کشور ظرفیت غنی کردن اورانیوم را دارد و قصد دارد در زمان کنفرانس بررسی قطعنامه عدم گسترش‌سلاح‌های هسته‌ای که روز ۳ ماه مِه در نیویورک آغاز می‌شود در کنار گروه «عدم تعهد» بلندگوی این گروه باشد.

عکس از:REUTERS