اما بعد، یعنی ظرف ۴۲ سال، تنها چهار کشور به این جمع پیوسته اند و این درحالی است که بر میزان و گستردگی دانش هسته ای افزوده شده است. پیمان جلوگیری از گسترش سلاح های اتمی (اِن پی تی) پنج کشوری را که رسماً قدرت اتمی هستند به خلع سلاح متعهد می کند و به سایر کشورها این تضمین را می دهد که در صورت چشم پوشی از سلاح اتمی از فن آوری هسته ای برای استفادۀ صلح آمیز برخوردار شوند.

بدون این توافق امروز تعداد کشورهای اتمی دو رقمی می بود. با وجودِ این مؤفقیت خطرِ دور زدن پیمان وجود دارد: پنج قدرت اتمیِ آمریکا و روسیه و انگلیس و فرانسه و چین گرچه آن را امضا کرده اند اما هیچکدام تاکنون آنچنان که شاید و باید دست به خلع سلاح نزده اند.

این عدم خلع سلاح، پریشان خاطری کشورهایی چون برزیل و مصر و نیز سوئیس را در پی داشته است. اما بویژه ایران از این بابت ناخرسند است و برنامۀ اتمی خود را اجرا می کند، مسئله این است که آیا هدف این کشور فقط آن طور که پیمان مقرر می دارد استفادۀ صلح آمیز از انرژی هسته ای است یا نه.

اما هر دو گروه می خواهند کارایی پیمان را بیشتر کنند. اختلاف بر سر چگونگی آن است. در کنفرانس دوره ای بررسی این پیمان که در نیویورک برگزار می شود دو طرف عقاید خود را مطرح و تشریح می کنند. پنج کشور اتمی این کار را به رهبری آمریکا می کنند و کشورهای ناراضی در باد ایران خوابیده اند. به همین مناسبت هر دو گروه پیشنهادهایی ارائه می دهند که می توانند مؤثر باشند:

غنی سازی بین المللی. میله سوختی هسته ای در مراکز تحت بازرسی غنی سازی می شود و بعد در اختیار کشورهای عضو پیمان قرار می گیرد. بدین ترتیب مخفی ساختن برنامۀ اتمی نظامی مشکل می شود. این طرح بویژه مورد قبول آمریکاست، ایران اما آن را رد می کند.

اختیاراتِ بیشتر برای آژانس بین المللی انرژی اتمی. طبق این طرح باید به آژانس اجازه داده شود نه تنها در تأسیسات اعلام شدۀ هسته ای بلکه در هر کجا در کشورهایِ عضو بازرسی کند. آمریکا مؤافق است زیرا برکشورهایی مانند ایران بهتر می توان نظارت کرد؛ ایران دقیقاً به این دلیل این پیشنهاد را نیز نمی پذیرد.

عدم حق خروج از پیمان. امروزه می توان به عضویت در ان پی تی خاتمه داد. کرۀ شمالی در سال ۲۰۰۳ از پیمان خارج شد و کوتاه زمانی بعد اولین آزمایش اتمی را انجام داد. اکنون قراراست جلوی خروج را گرفت یا آن را بسیار سخت کرد. آمریکا مؤافق و ایران مخالف است – تهران می خواهد همۀ راه ها را بازنگه دارد.

خاورمیانۀ خالی از سلاح هسته ای. تمام کشورهای عضو از این طرح پشتیبانی کرده اند،یعنی آمریکا و ایران نیز. مشکل اسرائیل است که عضو پیمان نیست و نمی خواهد از قدرت اتمی بودن خود چشم بپوشد. بویژه اعراب از این پیشنهاد استقبال می کنند، زیرا برای آنها نه سلاح اتمی اسرائیل و نه سلاح اتمی ایران خوشایند نیست.

جدول زمانی خلع سلاح: ایران خواستار برنامۀ زمانی مشخص برای خلع سلاح اتمی است. قرارداد اخیر که در آوریل بین آمریکا و روسیه بسته شد ایران را تحت تأثیر قرار نداده است. ایران خواستار تضمین است که چه موقع و به چه میزان خلع سلاح می شود تا جایی که جهان خالی از سلاح اتمی شود. اما آمریکا و دیگر قدرت های اتمی نمی خواهند چنین تضمین دقیقی را بدهند.

تمامی این اقدام ها می توانند کارایی پیمان را افزایش دهند. فقط اینکه: هر تغییر در پیمان باید مورد تأیید تمامی ۱۸۹ عضو قرار گیرد. اگر معجزه ای اتفاق نیفتد هیچ کدام از پیشنهادها تا ۲۸ مه که آخرین روز کنفرانس است بختی برای تصویب ندارد. همۀ اینها دلیل نمی شود که فکر کنیم کارِ این پیمان و مؤفقیتش تمام است. همین تقویت هم وضع موجود جهان را امن تر خواهد کرد.

از این گذشته آمریکا این بخت را دارد که نگذارد سلاح اتمی از به اصطلاح درِ پُشتی گسترش یابد. این درِ پشتی پیمان جامع جلوگیری از آزمایش سلاح های اتمی است که مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۱۹۹۶ تصویب کرد. اما در آن موقع سنای آمریکا از پذیرش پیمان خودداری کرد. پاکستان و هند برای خود نتیجۀ لازم را گرفتند و با چشم پوشی از قراداد منع آزمایش سلاح های اتمی در سال ۱۹۹۸ بمب های خود را به قصد آزمایش منفجر کردند.

باراک اوباما در جریان مبارزات انتخابات ریاست جمهوری اعلام کرد که وی پیمان منع آزمایش را "در اولین فرصت مناسب" بار دیگر برای تصویب تقدیم مجلس سنا خواهد کرد. اگر نمایندگان خواستۀ اوباما را اجابت کنند دیگر کشورها خود را مجبور می بینند از آزمایش سلاح های اتمی خودداری کنند. و کسی که از آزمایش چشم بپوشد از بمب نیز چشم می پوشد. زیرا درقاعده آزمایشِ علنی است که – به استثنای اسرائیل – باعث می شود کشوری در باشگاه قدرت های اتمی پذیرفته شود.

توافق بر سر عدم آزمایش مطابقِ روح پیمان جلوگیری از گسترش سلاح های اتمی است. اگر آنگونه که بیم می رود ۱۸۹ کشور عضو در مورد بیانیۀ نهایی به توافق نرسند آمریکایی ها این امکان را دارند یک تنه کارایی اِن پی تی را افزایش دهند. احتمالا ًرئیس جمهور آمریکا که تحرکی در سیاست خلع سلاح بوجود آورده مانعی در راه این هدف نخواهد بود،

اما نیروهای غیرمنطقی در سنا که نگران از دست رفتن یکه تازی آمریکا در عرصۀ سلاح های هسته ای هستند شاید.

عکس از: کوربیس