بازار درندشت ایران را چیزی بیش از یک مکان داد و ستد باید دانست. بازار به منزله خانه است، برای بازرگانان قدرتمندی که نقشی کلیدی در هزارتوی سیاست ایران ایفا می کنند. در واقع، همان گونه که تاریخ دان مشهور، والتر لاکر صریحاً بیان می کند، بخش بزرگی از سر بر آوردن انقلاب اسلامی، به دلیل از دست رفتن پشتیبانی مغازه داران و بازرگانان از شاه بود.

همین مسئله باعث شد که قدرت مذهبی روح الله خمینی بتواند اقتدار را در دست بگیرد. ساده تر این که تجار ایران دیگر مایل به سرمایه گذاری در رژیم سکولار پیشین نبودند. باقی ماجرا همان گونه که آنان نیز می گویند، به نام تاریخ ثبت شده است.

اخیراً نیز تابستان گذشته چنین قافیه ای در پیدایش جنبش سبز تکرار شد: پس از تقلب در انتخابات ریاست جمهوری و دوباره به قدرت رسیدن محمود احمدی نژاد. در حالی که بسیاری پس از انتخابات ۱۲ ژوئن (۲۲ خرداد) عینک خوشبینی به چشم زده بودند که تغییر حکومت اجتناب ناپذیر است، دیگرانی که روند نتیجه گیری آرام اقتصاد ایران را می دیدند به چشمگیر بودن این جریان چندان باور نداشتند: «می دانیم که جنبش سبز کار را یکسره نمی کند.»- این دیدگاه یکی از متخصصان پر نفوذ و ارتباطات فراوان در دولت بود که بهار امسال وقتی هنوز مغازه ها تعطیل نشده بودند برایم بیان کرد.

به همین دلیل است که اخبار تازه ناآرامی های بازار ایران تا این اندازه حائز اهمیت است. بازار پهناور تهران، شناخته شده ترین مرکز داد و ستدهای تاثیرگذار ایران، در پی ناخشنودی بازرگانان از طرح افزایش مالیات تجار از اول ژوئیه (۱۰ تیر) با تعطیلی گسترده روبرو شد. بازار تهران در میان تنها نماند؛ گزارش ها از قطع داد و ستدهای سنتی در شهرهای اصفهان، تبریز، مشهد، همدان و دیگر شهرهای ایران حکایت دارند.

مقامات رژیم مطابق معمول ابتدا با زور و سپس با ابهام و انکار با این قضیه برخورد کردند. پس از آن که سرکوب بازار به وسیلهء نیروهای دولتی نتوانست بازاریان تهران را به سر کار برگردانًد، آقای احمدی نژاد ظاهراً به دلیل گرمای مفرط هوا ناگهان دو روز تعطیلی ملی اعلام کرد ولی در واقع این اقدامی بود برای زمان خریدن و تجدید قوای نیروهای حکومت.

مقامات سرانجام خود را به نادانی زده و در تلاش برای فرونشاندن خشم بازاریان، مبلغ مالیات را از هفت برابر (نزدیک ۷۰ درصد) به ۱۵ درصد کاهش دادند. ولی بازار همچنان با تعلیق خود به ایستادگی ادامه داد تا با تکیه بر اقتدار قشر بازرگان، نقاط ضعف حکومت را نشان دهد.

به راستی، دولت ایران با مشکلات مالی عمده ای در مسیر خود روبروست. حتا پیش از مصوبه های تحریم ماه پیشِ سازمان ملل و ایالات متحده، اقتصاد ایران فوق العاده شکننده شده بود. نرخ بالای بیکاری، فقر فراگیر و شیوع اعتیاد از دهه های گذشته زمینه بیماری اقتصادی-اجتماعی را فراهم کردند و نارضایتی گسترده از حکومت را به همراه آوردند. پنج سال سوء مدیریت وقیحانه دولت احمدی نژاد که با سیاست «عدالت اقتصادی» (سهام عدالت-م) به قیمت بازار آزاد، سعی در عوامفریبی داشت، بنگاه های مالی ایران را درمانده ساخته و رقابت و تحرک را از بازار حذف کرده است.

اکنون که زخم ضربهء تحریم های ایالات متحده و همچنین تحریم های بین المللی خود را نشان می دهد، ماجرا از این نیز بدتر می شود. تنها در ماه پیش، شرکت های انرژی بریتیش پترولیوم و رویال داچ شل از ارائه سوخت به خطوط هوایی ایران سر باز زدند و شرکت بیمه عظیم لیودز لندن اعلام کرد ترابری بنزین به مقصد ایران را زیر پوشش بیمهء خود نمی گیرد.

این نارضایی در عرضه و نارسایی های بیشتری که باید انتظار داشت، جملگی ضربه های جبران ناپذیری به اقتصاد شکست خوردهء ایران وارد می آورند.

عجیب نیست که آیت الله های ایران احساس نگرانی می کنند. طبقه محافظه کار بازاری به طور سنتی در خدمت اقتصاد کشور بوده و با قشر مذهبی حاکم هماهنگی داشته است. جدایی عمومی بازار از حکومت، فشارسنجی است که اندازهء نارضایتی «کوچه و خیابان» را نشان می دهد. (منظور قشر مردم، که در مقایسه با وال «استریت» آورده شده-م). این جریان، همراهانی جدید و خونی تازه به رگ های جنبش مردمی مخالفان که هنوز می توان رد آنان را در جمهوری اسلامی دید اهدا می کند. شاید حتا نگران کننده تر برای رژیم تهران آن باشد که ناآرامی های بازار دیدگاهی اجمالی در اختیار جامعه جهانی قرار می دهد که پایه های سستِ بنیادِ اقتصادی جمهوری اسلامی را ببینند و مقیاسی در اختیار آنان می نهد که بتوانند بهترین بهره را از آن ببرند.

* از: ایلان برمن / در: واشنگتن تایمز

ایلان برمن ایلان برمن معاون رئيس شورای سیاست خارجی آمریکا در واشنگتن است.

عکس از: The Washington Times