لیبی وکره شمالی تا چند هفته گذشته دو راهبرد یا روشی که می توانند کشورهایی فعال در زمینه تولید سلاح کشتار جمعی به آن برسند را نمایان ساختند.طرابلس (غرب) راه چشم پوشی از برنامه های هسته ای خود را در دسامبر 2003 برگزید تا بعد از آن روابط عادی خود را با کشورهای غربی از سر بگیرد.دراین حال پیونگ یانگ در فوریه 2003 از معاهده منع گسترش تسلیحات هسته ای خارج شد وانزوا را برای خود برگزید. در این میان نوع رویکرد ایران بسیار سرنوشت ساز است ومی تواند کفه ترازو را به نفع یکی از این دو رویکرد سنگین کند .یا آنکه ایران شرایط را مناسب برای ریسک نبیند آنگاه می توان گفت که معاهده منع انتشار تسلیحات هسته ای حداقل لجام موقتی بر خواسته هایش زده است و یا آنکه ایرانی ها تا رسیدن به خط پایان هسته ای به کار خود ادامه خواهند داد وعملا از معاهده منع انتشار تسلیحات هسته گرچه نه به صورت رسمی ، خارج می شوند. در این شرایط نگرانی بسیار حقیقی در مورد آینده نظام کنترل ومهار انتشار تسلیحات هسته ای وجود خواهد آمد.در این چارچوب بعید نیست که تعدادی از همسایگان ایران در منطقه و نیز برخی از کشورهای جنوب شرقی آسیا هم به تبعیت از ایران بپردازند.

پیش بینی می شود در صورتی که تهران تصمیم بگیرد سلاح هسته ای ارزش ریسک کردن را ندارد ، شمار اعضای کلوپ هسته ای با کندی بیشتری افزایش یابد ، اما اگر تهران تصمیم به این ریسک بگیرد پیش بینی می شود این افزایش هندسی بوده وگام های بزرگی در چارچوب آن شاهد باشیم.از زمان پایان جنگ سرد وجنگ خلیج فارس 1991 بسیاری از کشورها سلاح هسته ای را بعنوان اهرم برابری وهمطرازی بین خود وقدرت های غربی می انگارند. از آن زمان تاکنون تقاضاهای امنیتی همچنان بالاست ، شاید یکی از علل آن تعداد حملات ودخالت های آمریکا طی 15 سال گذشته در جهان باشد.از اینرو جایگاه هسته ای بیانگر بازدارندگی و بلند مرتبگی است این در حالی است که قدرت های غربی زرادخانه های هسته ای خود را در حاشیه توجهات خود قرار داده اند. امروز سخن از پرداختن هند ، کره شمالی وایران در فعالیت های منطقه ای چندان در حد واندازه قرار گرفتن برنامه هسته ای این کشورها در کانون توجه رسانه ها نیست.شاید درخواست اصلاح شورای امنیت سازمان ملل که برخی از کشورها خواستار تحقق آن هستند مانند درخواستی که هند در سال 1998 در این زمینه ارائه داد ، تلاشی از سوی چنین کشورها برای تقویت جایگاه بین المللی خود از طریق سلاح هسته ای باشد . والبته ترجیحا میزان قدرت وکارایی تدابیر وچالش های فنی نسبتا ضعیف خواهد بود.پیش بینی می شود که افزایش تقاضا برای انرژی هسته ای باعث گسترش جناح بندی صلح آمیز بین المللی در این چارچوب شود واین البته بر خلاف رویکردی است که بعد از حادثه چرنوبیل شکل گرفت محسوب می شود.

ساخت نیروگاه های هسته ای تولید برق همچنان پر هزینه است . از اینرو ترجیحا مجموع نیروگاه های فعال به شکل کندی رشد می کند واین رشد ضعیف تا سال های 2025 و 2030 هم ادامه خواهد یافت اما برخی از فن آوری های هسته ای امروز به کشورهای در حال رشد بسیار نزدیکتر از گذشته شده اند. در این چارچوب باید فعالیت دو شبکه وساختار را از از یکدیگر مجزا بدانیم.

1- ساختار اول که اقدام به تبدیل ماده رادیو اکتیو به پلوتونیوم نظامی است که احتمالات آن در سایه افزایش توانمندی آژانس بین المللی انرژی هسته ای در کنترل ، واستنکاف کشورهای غربی در فروش فن آوری فیزیون بسیار کم است بخصوص که اکثر نیروگاه های آن از نوع نسل چهارم بوده که تبدیل مواد رادیو اکتیو را به نوع نظامی بسیار ضعیف می کند.

2- بر خلاف ساختار اول خطرات تولید اورانیوم با درجه خلوص بالا برای اهداف نظامی در ساختار دوم بسیار زیاد است. این مسئله به دلیل غفلت در کنترل انتشار دستگاه های غنی سازی (سانتریفوژ) شکاف بزرگی در سامانه فعلی منع انتشار هسته ای به وجود آورده است.اینجاست که کشورهایی همچون ایران وبرزیل به معیارها وتدابیر غنی سازی که مانع از انجام فعالیت های نظامی می شود واز آن جلوگیری می کند ، پایبند نمی شوند.

زیرا به هر شکل غنی سازی اورانیوم یکی از سمبل های قدرت ، مدرنیته شدن وحاکمیت ملی است. فن آوری های جدید مانند استفاده از فن آوری های اطلاعات در ساخت قطعات بسیار دقیق وذخیره سازی آنها یا کاهش هزینه تجهیزاتی که فرایند غنی سازی با استفاده از لیزر نیازمند آن است باعث گسترده تر شدن شبکه غنی سازی وفنآوری های آن شده است.اما با این وجود اعمال تدابیر مهار انتشار هسته ای ولجام زدن به آن طی 15 سال گذشته بشدت افزایش یافته است. این اقدامات بخصوص بعد از پیوستن دو کشور بزرگ هسته ای که پیش از این حاضر به امضای این توافقنامه نشده بودند یعنی فرانسه وچین به این معاهده و نیز تمدید این معاهده در سال 1995 بدون قرار دادن سقف زمانی برای آن از قدرت بیشتری برخوردار شد.همچنین پیوستن کوبا به این معاهده در سال 2003 به آن ویژگی شبه جهانی بخشید.این در حالی است که کشورهایی که اکنون خارج از آن هستند یعنی هند ، اسرائیل وپاکستان هر سه ، کشورهای واقعا هسته ای هستند.امروز بهای شکستن منع انتشار هسته ای از نظر سیاسی بسیار هنگفت وگزاف وبه مراتب بیش از آن چیزی است که در پایان جنگ سرد بود.شاید روزی فرا برسد که حرمت انتشار تسلیحات هسته ای حداقل به حد واندازه وسطح حرمت استفاده از سلاح هسته ای برسد.اما بین دو راهی که به انتشار تسلیحات هسته ای منتهی می شود راه سوم ومیانه ای هم وجود دارد . این راه انتشار هسته ای فرضی است که ترجیحا بیانگر انتشار آن در آینده نه چندان دور است.در این چارچوب نمونه ژاپنی بالاتر از نمونه هندی آن قرار می گیرد. قرار گرفتن در آستانه هسته ای به معنای حرکت در مرز نقض معاهده منع انتشار تسلیحات هسته ای در حالیکه به شکل صوری وعلنی به آن احترام گذارده و پایبند نشان داده می شود.این نوع رویکرد سیاسی برای بسیاری از کشورها عمومیت پیدا کرده است و از اینرو پیش بینی می شود که برنامه های هسته ای فرضی تکثیر بیشتری یابد. به هر شکل جاذبه دستیابی به سلاح هسته ای و وسوسه آن از یک سو بسیار قوی است و از سوی دیگر موانع فنی که مانع از دستیابی به برخی از توانمندی های تسلیحات هسته ای هم همچنان ضعیف و ناکارآمد هستند.

این دو مسئله باعث می شود تا مفهوم و واژه کشور در آستانه(در آستانه دستیابی به سلاح هسته ای ) دارای معنا ومفهوم های خاصی باشد ودیگر در این چارچوب نتوان کشورهای دارای تسلیحات هسته ای را با دیگر کشورها را با فاصله زیادی از یکدیگر تمییز داد و تنها در چارچوب های نظری می توان تعریف هایی ابتدائیی برای اینگونه توصیف ها یافت. از این رو در این راستا شک وتردیدها در مورد توان رقیب یک حقیقت محسوب شود حتی اگر این حقیقت در مورد دستیابی اش به سلاح یک فرضیه باشد.از اینرو کشورهای غربی در زمان بحران با کشورها، فرض را بر هسته ای بودن آنها می گیرند.اینجاست که برنامه ریزی های استراتژیک پیچیدگی های بیشتری به خود می گیرند.■