خاتمیِ اصلاح طلب که در دورۀ ریاست جمهوری خود آزادی بیان را گسترش داد و از جامعۀ مدنی سخن گفت و کوشید درهای کشور را به روی جامعۀ جهانی بگشاید و برخلافِ رئیس جمهور فعلی احمدی نژاد ازاحترام بین المللی برخورداربود، هنوز سبک و سنگین می کند. می خواهد بداند آیا مردم از نامزدی او استقبال می کنند و آیا "دیگران" می گذارند کارش را بکند، به سخن دیگر آیا برایش ممکن خواهد بود خواسته های مردم را بر آورده کند. یا اینکه، همانند دور دومِ ریاست جمهوریش، با مقاومتِ همه جانبه و خشن اصول گرایان وافراطی ها روبرو خواهد شد.

آمدن یا نیامدن خاتمی در صحنۀ انتخابات، تنها در مصاحبۀ مطبوعاتی قبل از سخنرانیش زیرعنوان " اسلام- فرصت ودشواری های گفتگو با غرب" ذهن ها را به خود مشغول نداشته بود. یک نظرسنجی انجام شده در شهرهای بزرگ ایران نشان داده که 70 درصد سؤال شوندگان به خاتمی و13 درصد به رئیس جمهور کنونی رأی خواهند داد. اما خاتمی می گوید:"مهم این است که انتخابات در تمامی مراحل درست برگزار شود تا حرف مردم واقعاً به کرسی هم بشیند". و می افزاید:"امکانات من محدود است." درادامه:"شخصاً تمایلی ندارم." این را که گفت به موضوع مورد علاقه اش، مذهب و مدرنیته، پرداخت. اما لابلای این بحث هم، زیر- متنِ سیاسی به گوش می رسید.

خاتمی باعمامۀ سیاهش، که نشان می دهد وی سید و از اعقاب پیامبر اسلام است، در کمال آرامش اسلام را دین آزادی خواند.

"حاکمان جبار همیشه از اسلام برای محدود کردن آزادی سوء استفاده کرده اند، اما دین در قلب مردم آنچنان جایگاهی دارد که مقاومت ضدِ ستمگری را ممکن می کند." اینکه ایرانیان زیادی از دین روی برمی گردانند، اینکه در این میان حتی روحانیون نیز دخالت دین در سیاست را رد می کنند و جدایی دین ازسیاست را باعث نجات دین می دانند، به باور خاتمی همه ناشی از واکنش به دشواری های مشخص و موجود است نه یک مخالفت مبنایی.

خاتمی از جدایی دین از سیاست طرفداری نمی کند، دین برای او امری شخصی نیست. به باورش اسلامِ سیاسی، یک جمهوریِ اسلامی مشکلی بنیادی ندارد، کمبودهای دموکراتیک را متوجه کسانی می داند که آن را غلط اجرا می کنند. اسلام با برابریِ زنان و پیشرفت و اخلاق و رَواداری و دمکراسی و آزادی منافات ندارد. و به ویژه اسلام با خرد:"آینده از آن این قرائت ازدین است." بدین ترتیب موضع مخالف خود را در برابر دین مداران سنتی نشان می دهد.

چون دیگر مصلحان دینی در جهان اسلام، خاتمی هم براین باور است که وحی به انسان ها در زمان مشخص و در مکان مشخص عرضه شده است، اما فهم آن به امروز و امروزها مربوط می شود. در جریان سخنرانی در سالنِ سمعی و بصری دانشگاه که جای خالی نداشت آشکارترگفت:"کوشش برای حفظ ویژگی های فرهنگ خودی به هر قیمت، زبانی را بوجود می آورد که دیگر از آن کسی نیست. کسانی که تنها در سنت زندگی می کنند در دنیای خیالی بسرمی برند."

اما خاتمی نه تنها از جمود گرایی درجهان اسلام انتقاد کرد که به باور او محکوم به شکست است، بلکه همچنین از کاستی ها در غرب سخن گفت: بزرگترین مشکلِ دنیای متمدن بریدن ریشه های معنویت است.

و راه حل؟اگر یهودیان و مسیحیان و مسلمانان به ریشه های فرهنگی و مذهبی خود برگردند، به هدف های مشترکِ انسانی بازگشته اند- نقطۀ آغاز برای گفتگویی که خاتمی با "مؤسسۀ گفتگوی تمدن ها" در ژنو بنای حمایت از آن را دارد.

مردی که از محور شرارت آمد و در فرایبورگ با علاقه و تشویق روبروشد، در آخر با لبخند رودروی حاضران ایستاد- همچون تجسّمِ خوبی در دنیایی پرهیاهو و ناامن. و بدین ترتیب انتقاد تند از سیاست دولت ایران، که از سوی چند بهایی وعده ای از ایرانیانِ خارجِ کشور و کسانی که شعار"همبستگی با اسرائیل" می دادند صورت گرفت، با حسن نیت و صفای فلسفی و آغوشِ باز روحانیِ ایرانی مواجه شد و آرامش او را برهم نزد. آرزویش:"خانه ای مشترک برای انسان ها که در آن بگذاریم نسیمی که از باغِ همسایه می آید باغ و خانۀ ما را معطرکند"- واقعاً چه حسن ختامی. شایستۀ یکی ازهموطنان حافظ.■